TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG QUẢN TRỊ PHÁP LÝ: ĐỘNG LỰC BỨT PHÁ VĨ MÔ HAY NGUY CƠ ĐẢO LỘN TRẬT TỰ VÀ AN NINH HỆ THỐNG?

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong phương thức xây dựng, thực thi và giám sát pháp luật. Từ hỗ trợ nghiên cứu văn bản, phân tích hồ sơ, dự báo xu hướng tranh chấp đến tự động hóa quy trình hành chính, AI đang từng bước trở thành một công cụ của quản trị pháp lý hiện đại.

Tuy nhiên, khi AI được sử dụng trong những lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích và nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức, vấn đề không còn đơn thuần là “ứng dụng công nghệ”. Câu hỏi lớn hơn đặt ra là: AI có thể trở thành động lực nâng cao năng lực quản trị quốc gia, hay việc phụ thuộc quá mức vào các hệ thống thuật toán có thể tạo ra những rủi ro mới đối với trật tự pháp lý và an ninh hệ thống?

1. PHÂN TÍCH: AI VÀ SỰ THAY ĐỔI MÔ HÌNH QUẢN TRỊ PHÁP LÝ

Trong mô hình quản trị truyền thống, hoạt động pháp lý phụ thuộc đáng kể vào năng lực con người trong việc thu thập, đọc hiểu, đối chiếu và xử lý khối lượng lớn thông tin. AI có khả năng thay đổi đáng kể quy trình này nhờ khả năng xử lý dữ liệu với tốc độ cao.

Trong lĩnh vực pháp lý, AI có thể được sử dụng để tìm kiếm và phân loại văn bản, phát hiện mối liên hệ giữa các quy định, hỗ trợ rà soát hợp đồng, phân tích hồ sơ vụ việc, nhận diện các nhóm rủi ro pháp lý và hỗ trợ dự báo những vấn đề có khả năng phát sinh.

Ở cấp độ vĩ mô, giá trị của AI không chỉ nằm ở việc “làm nhanh hơn”. Nếu được triển khai đúng cách, AI có thể hỗ trợ cơ quan quản lý nhận diện xu hướng từ lượng dữ liệu lớn, từ đó nâng cao khả năng hoạch định chính sách và phân bổ nguồn lực.

Đối với hoạt động tư pháp và hành nghề luật, AI cũng có thể giảm đáng kể thời gian dành cho những công việc có tính lặp lại, giúp luật sư, chuyên viên pháp lý và cơ quan tiến hành tố tụng tập trung nhiều hơn vào những vấn đề đòi hỏi phán đoán, lập luận và trách nhiệm nghề nghiệp.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa AI hỗ trợ quyết định và AI thay thế quyết định. Pháp luật không chỉ là quá trình xử lý dữ liệu. Một quyết định pháp lý còn liên quan đến chứng cứ, bối cảnh xã hội, quyền con người, nguyên tắc công bằng và trách nhiệm của chủ thể ra quyết định. Vì vậy, việc giao toàn bộ quyền quyết định cho thuật toán có thể làm phát sinh những rủi ro vượt ra ngoài phạm vi của một sai sót kỹ thuật thông thường.

2. THỰC TRẠNG: CƠ HỘI ĐI KÈM RỦI RO PHÁP LÝ MỚI

AI đang ngày càng được đưa vào nhiều công đoạn của hoạt động pháp lý trên thế giới. Các tổ chức có thể sử dụng AI để nghiên cứu pháp luật, quản lý tài liệu, hỗ trợ tuân thủ, phát hiện bất thường trong dữ liệu hoặc xây dựng các hệ thống hỗ trợ ra quyết định.

Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi số trong cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và hoạt động nghề nghiệp cũng tạo điều kiện để AI được ứng dụng rộng hơn trong quản trị và cung cấp dịch vụ pháp lý.

Tuy nhiên, thực tiễn ứng dụng đặt ra một số vấn đề đáng chú ý.

Thứ nhất là độ chính xác của thông tin. Các hệ thống AI tạo sinh có thể tạo ra nội dung có vẻ hợp lý nhưng không chính xác, bao gồm cả việc viện dẫn sai văn bản, điều khoản hoặc án lệ. Trong môi trường pháp lý, một lỗi như vậy có thể dẫn đến hậu quả lớn hơn nhiều so với một lỗi thông tin thông thường.

Thứ hai là bảo vệ dữ liệu và bí mật pháp lý. Hồ sơ vụ án, thông tin khách hàng, hợp đồng, dữ liệu doanh nghiệp hoặc tài liệu nội bộ có thể chứa thông tin nhạy cảm. Việc đưa những dữ liệu này vào hệ thống AI không phù hợp có thể tạo ra rủi ro về quyền riêng tư, bảo mật và nghĩa vụ nghề nghiệp.

Thứ ba là thiên lệch thuật toán. AI học từ dữ liệu và cách thức dữ liệu được lựa chọn, xử lý có thể ảnh hưởng đến kết quả đầu ra. Nếu dữ liệu đầu vào chứa thiên lệch, hệ thống có khả năng tái tạo hoặc khuếch đại thiên lệch đó.

Thứ tư là vấn đề trách nhiệm. Khi một quyết định dựa trên khuyến nghị của AI gây thiệt hại, cần xác định trách nhiệm thuộc về người sử dụng, đơn vị triển khai, nhà cung cấp công nghệ hay chủ thể ra quyết định cuối cùng. Đây là một trong những vấn đề pháp lý quan trọng của quá trình AI hóa hoạt động quản trị.

3. NHỮNG LƯU Ý: KHÔNG ĐỂ CÔNG NGHỆ ĐI TRƯỚC TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ

Ứng dụng AI trong quản trị pháp lý cần dựa trên nguyên tắc con người chịu trách nhiệm cuối cùng. AI có thể hỗ trợ phân tích nhưng không nên mặc nhiên trở thành chủ thể chịu trách nhiệm thay cho con người.

Đối với người hành nghề luật và cán bộ pháp lý, cần kiểm chứng độc lập các thông tin do AI cung cấp, đặc biệt đối với căn cứ pháp luật, thời hạn, án lệ, quy định chuyên ngành và các nội dung có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của đương sự.

Bên cạnh đó, cần áp dụng nguyên tắc tối thiểu hóa dữ liệu. Không phải mọi hồ sơ pháp lý đều phù hợp để đưa vào một hệ thống AI. Trước khi sử dụng, cần xác định dữ liệu nào được phép xử lý, dữ liệu nào cần ẩn danh và dữ liệu nào phải được bảo mật tuyệt đối.

Một vấn đề khác là khả năng giải thích. Khi AI tham gia vào quá trình đưa ra hoặc hỗ trợ một quyết định có tác động pháp lý, người bị ảnh hưởng cần có khả năng biết quyết định được hình thành dựa trên những căn cứ nào và có cơ chế để yêu cầu xem xét lại khi cần thiết.

4. GIẢI PHÁP VÀ ĐỀ XUẤT: XÂY DỰNG “HÀNH LANG PHÁP LÝ” CHO AI

Để tận dụng AI mà không làm suy giảm tính minh bạch và trách nhiệm của hệ thống pháp luật, cần xây dựng một cách tiếp cận quản trị dựa trên rủi ro.

Trước hết, cần phân loại các hệ thống AI theo mức độ ảnh hưởng. AI sử dụng để tìm kiếm văn bản hoặc hỗ trợ công việc hành chính có thể áp dụng cơ chế quản lý khác với AI tham gia vào những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của cá nhân.

Thứ hai, cần xây dựng cơ chế kiểm toán và giám sát AI. Các hệ thống quan trọng phải được kiểm tra về độ chính xác, khả năng giải thích, bảo mật dữ liệu, thiên lệch thuật toán và khả năng truy xuất quá trình ra quyết định.

Thứ ba, cần xác lập rõ trách nhiệm pháp lý của các chủ thể trong chuỗi AI. Nhà phát triển, nhà cung cấp, đơn vị triển khai và người sử dụng phải có trách nhiệm tương ứng với vai trò và mức độ kiểm soát của mình đối với hệ thống.

Thứ tư, cần tăng cường năng lực AI cho đội ngũ pháp lý. Trong tương lai, năng lực của chuyên gia pháp lý không chỉ nằm ở khả năng đọc và áp dụng pháp luật mà còn ở khả năng đánh giá dữ liệu, kiểm chứng kết quả AI và nhận diện rủi ro công nghệ.

Cuối cùng, cần hình thành nguyên tắc “AI hỗ trợ – con người quyết định – pháp luật kiểm soát”. Đây có thể xem là nền tảng để cân bằng giữa đổi mới công nghệ và yêu cầu bảo vệ trật tự pháp lý.

Kết luận

AI có tiềm năng trở thành một hạ tầng quan trọng của quản trị pháp lý hiện đại. Nhưng giá trị của AI không nằm ở việc trao cho máy móc càng nhiều quyền lực càng tốt, mà ở khả năng sử dụng công nghệ để nâng cao chất lượng quyết định của con người.

Thách thức lớn nhất trong kỷ nguyên AI vì vậy không đơn thuần là câu hỏi “AI có thông minh hay không?”, mà là “con người thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực của AI như thế nào?”

Nếu được đặt trong một khuôn khổ pháp lý minh bạch, có trách nhiệm và kiểm soát rủi ro, AI có thể trở thành công cụ nâng cao hiệu quả quản trị. Ngược lại, nếu công nghệ được triển khai trước khi xác lập đầy đủ cơ chế trách nhiệm, minh bạch và bảo vệ quyền, chính công cụ được tạo ra để nâng cao hiệu quả quản trị có thể trở thành một nguồn rủi ro mới đối với hệ thống pháp lý và an ninh dữ liệu.

https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=216334&classid=1&typegroupid=3

https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=212488&classid=1&orggroupid=1