English
Tiếng Việt
TÀI SẢN SỐ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ: KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ GIỮA CÔNG NHẬN VÀ ĐỊNH GIÁ
Tài sản số đã bước qua ngưỡng “tài sản vô hình chưa được pháp luật gọi tên”. Nhưng khi một ví điện tử chứa hàng triệu USD tài sản mã hóa trở thành vật chứng trong vụ trộm cắp, lừa đảo, đa cấp biến tướng hoặc sập sàn giao dịch, câu hỏi pháp lý không còn đơn thuần là tài sản đó có tồn tại hay không, mà là: thu giữ bằng cách nào, xác định chủ sở hữu ra sao, định giá tại thời điểm nào và xử lý thế nào để vừa bảo đảm giá trị chứng minh của vụ án, vừa bảo vệ quyền tài sản hợp pháp?
Đây đang là điểm giao cắt phức tạp giữa pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, dân sự, pháp luật về giá và công nghệ blockchain.
1. Từ “vùng xám” sang một địa vị pháp lý mới
Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 đã xác định tài sản số là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự và phân loại thành tài sản ảo, tài sản mã hóa và tài sản số khác. Đây là bước chuyển quan trọng, đưa tài sản số ra khỏi tình trạng hoàn toàn thiếu cơ sở pháp lý.
Tuy nhiên, được công nhận là tài sản không đồng nghĩa với việc đã có đầy đủ cơ chế tố tụng để xử lý tài sản đó.
Vấn đề hiện nay là xác định một tài sản số cụ thể thuộc về ai, giá trị bao nhiêu, được chứng minh bằng dữ liệu nào và Nhà nước có thể kiểm soát, thu giữ, bảo quản, xử lý nó đến đâu.
2. Có giá trị nhưng chưa chắc dễ định giá
Nghị định 250/2025/NĐ-CP đã quy định về định giá tài sản trong tố tụng hình sự. Tuy nhiên, đặc tính của tài sản số khiến việc áp dụng phương pháp truyền thống phát sinh nhiều vấn đề.
Giá tài sản số có thể biến động mạnh, khác nhau giữa các nền tảng, phụ thuộc vào thanh khoản và thậm chí có thể bị thao túng. Với những token chỉ được giao dịch nội bộ, giá niêm yết còn có thể không phản ánh giá trị kinh tế thực.
Vì vậy, “giá thị trường” không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với “giá trị thực tế”.
Đặc biệt, cần phân biệt giá trị tài sản tại thời điểm bị chiếm đoạt, thời điểm thu giữ và thời điểm xét xử. Ba thời điểm có thể cho ba mức giá hoàn toàn khác nhau, trong khi giá trị tài sản lại có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định thiệt hại và trách nhiệm hình sự.
3. Blockchain xác nhận giao dịch, nhưng chưa chắc xác nhận chủ sở hữu
Blockchain có thể ghi nhận lịch sử giao dịch giữa các địa chỉ ví, nhưng không phải lúc nào cũng xác định trực tiếp người đứng sau địa chỉ đó.
Một private key cho phép kiểm soát tài sản về mặt kỹ thuật, nhưng quyền kiểm soát kỹ thuật không mặc nhiên đồng nhất với quyền sở hữu hợp pháp.
Đây là vấn đề đặc biệt phức tạp trong các vụ án đa cấp hoặc sập sàn, khi tài sản của doanh nghiệp, nhà đầu tư và bên thứ ba có thể cùng tồn tại trong một hệ thống ví hoặc được chuyển qua nhiều địa chỉ khác nhau.
Do đó, dữ liệu blockchain phải được kết hợp với hợp đồng, chứng từ, dữ liệu giao dịch và các chứng cứ khác để xác định quyền tài sản.
4. Thu giữ thiết bị không đồng nghĩa thu giữ được tài sản
Cơ quan điều tra có thể thu giữ điện thoại, máy tính hoặc thiết bị lưu trữ dữ liệu. Nhưng thiết bị chỉ là phương tiện tiếp cận; tài sản thực sự nằm trên blockchain.
Một chiếc điện thoại bị niêm phong không có nghĩa Bitcoin trong ví đã được Nhà nước kiểm soát. Ngược lại, việc có private key cũng đặt ra yêu cầu rất cao về bảo mật, lưu ký và quản lý quyền truy cập.
Vì vậy, đối với tài sản số, tư duy tố tụng cần chuyển từ “thu giữ vật chứa tài sản” sang “kiểm soát quyền định đoạt đối với tài sản”.
5. Sập sàn và đa cấp biến tướng: bài toán quyền sở hữu
Khi một sàn giao dịch sụp đổ, tài sản nằm trong ví của doanh nghiệp không mặc nhiên là tài sản của doanh nghiệp. Có thể đồng thời tồn tại tài sản của nhà đầu tư, doanh nghiệp, bên thứ ba và tài sản có nguồn gốc phạm tội.
Nếu thu giữ toàn bộ như tài sản của bị can, nguy cơ xâm phạm quyền của người thứ ba là rất lớn. Nhưng nếu phong tỏa chậm, tài sản có thể nhanh chóng được chuyển qua nhiều địa chỉ, thậm chí ra khỏi phạm vi kiểm soát.
Tài sản số vì thế tạo ra một cuộc chạy đua giữa tốc độ của blockchain và tốc độ của thủ tục tố tụng.
Với các mô hình đa cấp biến tướng, việc định giá càng phức tạp khi token chỉ có giá do chính hệ thống công bố nhưng không có thanh khoản thực tế. Khi đó, cần phân biệt giữa giá niêm yết, giá giao dịch và giá trị kinh tế thực của quyền mà token đại diện.
6. Những nguy cơ pháp lý nổi bật
Nếu pháp luật không theo kịp thực tiễn, có thể phát sinh:
Đáng lưu ý, sai lệch về giá trị tài sản không chỉ là vấn đề kinh tế mà trong một số vụ án còn có thể ảnh hưởng đến việc xác định thiệt hại, tội danh hoặc khung trách nhiệm hình sự.
7. Cần cơ chế “định danh – định giá – định đoạt”
Để xử lý hiệu quả tài sản số trong tố tụng hình sự, pháp luật cần tập trung vào ba vấn đề.
Thứ nhất, định danh: xác định địa chỉ ví, người kiểm soát, nguồn gốc, lịch sử giao dịch và quyền pháp lý gắn với tài sản.
Thứ hai, định giá: xây dựng tiêu chí riêng về thời điểm định giá, nguồn dữ liệu, thanh khoản, chênh lệch giá giữa các nền tảng và cách xử lý tài sản không có thị trường hoặc biến động bất thường.
Thứ ba, định đoạt: quy định rõ cơ chế phong tỏa, lưu ký, bảo mật private key, chuyển đổi tài sản và hoàn trả hoặc xử lý tài sản sau khi vụ án kết thúc.
Đây phải là cơ chế kết hợp giữa pháp luật, phân tích blockchain, bảo mật dữ liệu và định giá tài chính, thay vì chỉ áp dụng máy móc mô hình quản lý vật chứng truyền thống.
Kết luận
Việc pháp luật chính thức công nhận tài sản số là một bước tiến quan trọng, nhưng công nhận mới chỉ là điểm bắt đầu.
Thách thức tiếp theo là xây dựng một chuỗi pháp lý đủ chặt chẽ để trả lời năm câu hỏi: Tài sản là gì? Thuộc về ai? Giá trị bao nhiêu? Ai kiểm soát trong quá trình tố tụng? Và cuối cùng sẽ được xử lý như thế nào?
Khoảng trống pháp lý hiện nay vì thế không còn nằm ở câu hỏi “tài sản số có phải là tài sản hay không?”, mà nằm ở khả năng của pháp luật trong việc định danh, định giá, kiểm soát và thu hồi tài sản số một cách hợp pháp, chính xác và kịp thời.
